Afrika’dan Yetenek Göçü Durdurulabilir mi?

Afrikalı futbolcuların kıtadan ayrılarak yabancı liglerde forma giymesi hakkında çok şey söylenmesine rağmen, kıtanın spor alanındaki seçkin yeteneklerini yurt dışına yönelten güçlü ekonomik teşvikler ve finansal fırsatlar hakkında çok daha az değerlendirme yapılmaktadır. 

Afrika, 1,5 milyardan fazla nüfusuyla dünyanın yüzölçümü bakımından ikinci, nüfus bakımından ise ikinci en büyük kıtasıdır. Spor alanında yetenekli bireyler yetiştirme konusunda zengin bir geçmişe sahip olan kıta, dünya çapında tanınan birçok sporcuyu bünyesinden çıkarmıştır. Özellikle atletizm, futbol ve ragbi gibi branşlarda rekorlar kıran ve uluslararası başarılar elde eden çok sayıda Afrikalı sporcu bulunmaktadır.

Atletizm alanında Etiyopyalı çoklu altın madalya sahibi Meseret Defar, Etiyopyalı Robel Kiros Habte, Kenyalı iki kez Olimpiyat altın madalyası kazanan Eliud Kipchoge, Kenya atletizminin efsane isimlerinden Kipchoge Keino, Ugandalı çoklu dünya rekoru sahibi ve Olimpiyat şampiyonu Joshua Cheptegei ile Ugandalı maraton altın madalyası sahibi Stephen Kiprotich küresel ölçekte tanınan isimler arasında yer almaktadır.

Afrika futbolunun sembol isimleri arasında, dünyanın en iyi futbolcusuna verilen ve France Football dergisi tarafından takdim edilen Ballon d’Or ödülünü kazanan Liberyalı George Weah öne çıkmaktadır. George Weah, Liberya Cumhurbaşkanı olmadan önce AC Milan ve Paris Saint-Germain (PSG) gibi önemli kulüplerde forma giymiştir.

Afrika futbolunun diğer önemli yıldızları arasında Kamerunlu golcü Samuel Eto’o bulunmaktadır. Eto’o, Avrupa kariyerinde FC Barcelona ile üç La Liga şampiyonluğu, iki Copa del Rey zaferi ve iki UEFA Şampiyonlar Ligi şampiyonluğu elde etmiştir. Ayrıca dört kez Afrika’da Yılın Futbolcusu ödülünü kazanmış, iki Afrika Uluslar Kupası (AFCON) şampiyonluğu yaşamış ve Barcelona ile Inter Milan’da üst üste üçleme (treble) başarısına ulaşmıştır.

Fildişi Sahili’nin efsane futbolcularından Didier Drogba da Avrupa futboluna damga vuran isimlerden biridir. Drogba, özellikle Chelsea FC ile 2012 UEFA Şampiyonlar Ligi şampiyonluğunu kazanmış, daha sonra Türkiye’de Galatasaray forması giymiştir.

Mısırlı Mohamed Salah, günümüzün en etkili Afrikalı futbolcularından biri olarak kabul edilmektedir. Liverpool tarihinin sembol isimlerinden biri hâline gelen Salah, kulüp adına 245’in üzerinde gol kaydetmiştir. Kendi neslinin en iyi futbolcularından biri ve tüm zamanların en başarılı kanat oyuncuları arasında gösterilmektedir. Premier Lig tarihinde bir Afrikalı futbolcu tarafından kaydedilen en fazla gol ve asist rekorlarına sahiptir. Kariyeri boyunca Premier Lig ve UEFA Şampiyonlar Ligi şampiyonlukları yaşamış, ayrıca çeşitli organizasyonlarda en golcü oyunculara verilen üç Altın Ayakkabı (Golden Boot) ödülünü kazanmıştır.

Cezayir kökenli eski Fransız orta saha oyuncusu Zinedine Zidane gibi diğer Afrikalı futbolcular da Avrupa futbolu üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Günümüzde Avrupa, Afrika kökenli yeteneklerin en büyük ithalatçısı konumundadır. İngiltere Premier Ligi, La Liga ve Ligue 1 gibi üst düzey liglerde 500’den fazla Afrikalı futbolcu forma giymektedir.

Son beş yıla ait veriler, 6.220 amatör futbolcunun UEFA üyesi ülkelerdeki kulüplere transfer olduğunu göstermektedir. Bu durum, birçok genç Afrikalı futbolcunun profesyonel sözleşme imzalamadan önce dahi Avrupa’nın alt liglerine ve futbol akademilerine gitme riskini göze aldığını ortaya koymaktadır.

Afrika Yeteneklerinin Artan Tanınırlığı

Afrika kıtasından gelen sporcuların uluslararası alandaki itibar ve tanınırlık düzeyinde belirgin bir artış gözlemlenmektedir. Birkaç yıl öncesine kadar haftalık 10.000 ABD doları kazanan bir Afrikalı futbolcu görmek oldukça nadirken, günümüzde dünyanın önde gelen kulüpleri Afrikalı oyunculara rekor düzeyde maaşlar ödemektedir. Üst düzey yıldız futbolcuların haftalık gelirleri bir milyon ABD dolarını aşabilmektedir.

Bu kapsamda öne çıkan isimler arasında, haftalık 836.000 sterlin kazanan Cezayirli Riyad Mahrez, haftalık 640.000 sterlin kazanan Senegalli Sadio Mané, haftalık 555.000 sterlin gelir elde eden Senegalli Kalidou Koulibaly ve haftalık 350.000 sterlin kazanan Mısırlı Mohamed Salah bulunmaktadır. Bu rakamlar, Afrika kökenli sporcuların küresel spor endüstrisindeki değerinin ve uluslararası düzeyde gördükleri takdirin önemli ölçüde arttığını göstermektedir.

Fildişi Sahilli Nicolas Pépé, 2019 yılında Fransa’nın LOSC Lille kulübünden İngiltere’nin Arsenal FC takımına 88,9 milyon ABD doları (80 milyon avro) karşılığında transfer olarak Afrika futbol tarihinin en pahalı futbolcusu unvanını elde etmiştir.

Bundan yalnızca bir yıl sonra, Nijeryalı Victor Osimhen de yüksek bedelli transferler arasına katılmış ve aynı Fransız kulübünden İtalya’nın SSC Napoli takımına 91,2 milyon ABD doları (77,5 milyon avro) karşılığında transfer olmuştur.

Günümüzde en yüksek maaş alan Afrikalı futbolcuların önemli bir kısmı Suudi Arabistan Pro Ligi’nde forma giymektedir. Bununla birlikte, Avrupa spor piyasasının son derece kazançlı yapısını koruduğu açıkça görülmektedir. Birçok Afrikalı sporcu, en üst düzeyde mücadele etmeyi, dünyanın en büyük liglerinde oynamayı ve daha yüksek gelir elde etmeyi hayal etmektedir.

Futbolun ötesinde, Etiyopya, Kenya ve Nijerya gibi ülkelerden gelen çok sayıda seçkin sporcu; Katar, Bahreyn, Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri gibi Avrupa ve Orta Doğu ülkelerini temsil etmekte ve bunun karşılığında önemli ekonomik avantajlar elde etmektedir.

2018 ve 2019 Chicago Maratonları, 2019 ve 2020 Londra Maratonları ile 2021 ve 2026 Tokyo Maratonlarını kazanan, aynı zamanda eski dünya maraton rekoru sahibi Kenyalı atlet Brigid Kosgei, sporcu vatandaşlığını değiştirdiğini ve dört diğer Kenyalı atletle birlikte 2028 Los Angeles Olimpiyatları’nda Türkiye’yi temsil edeceğini açıklamıştır. Kosgei, Türk vatandaşlığı alma sürecinin 2024 yılında başladığını belirtmiştir. Mevcut bilgilere göre kendisine 500.000 ABD doları tutarında imza parası, aylık maaş ve büyük yarışlardaki başarılar için çeşitli primler teklif edilmiştir. Türkiye adına yarışacak diğer atletler ise Catherine Amanang’ole, Brian Kibor ve Nelvin Jepkemboi’dir.

Buna ek olarak, Vivian Jemutai, Türkiye adına Yasemin Can ismiyle yarışırken 2016 Amsterdam Avrupa Atletizm Şampiyonası’nda hem 5.000 metre hem de 10.000 metre yarışlarında altın madalya kazanmıştır. Ayrıca 2017 Avrupa Salon Atletizm Şampiyonası’nda 8:43.46 derecesiyle Türkiye’nin 3.000 metre salon rekorunu kırmıştır. Jemutai, Türk vatandaşlığını almadan önce 18 yıl boyunca Kenya’yı temsil etmiştir.

Bahreyn adına yarışan ve kadınlar 3.000 metre engelli yarışında Olimpiyat şampiyonu olarak yeni Olimpiyat rekoru kıran Winfred Yavi ile Kenya doğumlu olup Bahreyn’e ilk Olimpiyat altın madalyasını kazandıran Ruth Jebet, 2016 Rio Olimpiyatları sırasında Bahreyn millî marşı çalınırken ülke bayrağını taşımışlardır. Her iki sporcu da altın madalya kazanmaları ve yeni Olimpiyat rekorları kırmaları nedeniyle Bahreyn hükümeti tarafından takdir amacıyla 470.000 ABD dolarının üzerinde ödül almıştır.

Karşılaştırma yapmak gerekirse, Kenya hükümeti 2020 Tokyo Olimpiyatları’nda altın madalya kazanan sporculara 1 milyon Kenya Şilini tutarında nakit ödül vermiştir. Bu miktar, o dönemde yaklaşık 9.000–9.100 ABD doları değerine karşılık gelmektedir.

Vatandaşlık Değiştirme Eğilimi

Afrikalı elit sporculara kendi ülkelerine kıyasla daha yüksek mali teşvikler sunan ülkelerin sayısı arttıkça, özellikle yüksek madalya ödülleri ve çeşitli ekonomik avantajlar nedeniyle Afrika kökenli birçok yetenekli şampiyonun vatandaşlık değiştirmeye devam edeceği öngörülmektedir. Özellikle Körfez ülkeleri, spor endüstrisine milyonlarca dolar yatırım yaparken, Afrika’da spor tesislerine ve yetenek geliştirme programlarına yönelik yetersiz yatırım sorunu devam etmektedir. Bu eğilim kontrol altına alınmadığı takdirde, vatandaşlık değiştiren genç Afrikalı sporcuların sayısının azalmaksızın devam etmesi ve hatta artması muhtemel görünmektedir.

Barcelona gibi Avrupa kulüpleri, genç yetenekleri yetiştirmek ve daha sonra Avrupa’ya taşımak amacıyla Afrika’da futbol akademileri kurmaya başlamıştır. Bunun yanı sıra, kıta içerisinde de bu modeli ticari faaliyet olarak benimseyen çok sayıda akademi bulunmaktadır. Örneğin Senegal merkezli Generation Foot Akademisi, Sadio Mané gibi dünya çapında tanınan futbolcular yetiştirmiştir.

Altyapı eksikliklerinin yanı sıra spor yönetimindeki yetersizlikler de önemli bir sorun oluşturmaktadır. Bunun çarpıcı örneklerinden biri Annette Echikunwoke vakasıdır. Echikunwoke, Tokyo 2020 Olimpiyatları’nda Nijerya’yı temsil etmeye hazırlanırken, Nijerya Atletizm Federasyonu’nun (AFN) ihmali olarak değerlendirilen bir süreç nedeniyle yarışmaya yalnızca birkaç gün kala uygunluk şartlarını sağlayamadığı gerekçesiyle diskalifiye edilmiştir. AFN’nin gerekli kayıt işlemlerini tamamlamak için yeterli mali kaynağa sahip olmasına rağmen bu süreci düzgün şekilde yürütmediği belirtilmektedir. Bu durum karşısında hayal kırıklığı yaşayan Echikunwoke, sporcu bağlılığını Amerika Birleşik Devletleri’ne değiştirmiş ve Paris 2024 Olimpiyatları’nda çekiç atma branşında gümüş madalya kazanmıştır.

Echikunwoke’un hikâyesi, Afrika’daki spor yönetiminde bulunan yapısal boşlukları ve kıtanın yıldız sporcularını başka ülkeleri temsil etmeye yönelten temel sorunları açık biçimde ortaya koymaktadır.

Tersine Göç

Spor, özellikle futbol, yalnızca saha içindeki hareketlilikten değil, aynı zamanda sınırlar arası hareketlilikten de beslenen bir alandır. Afrikalı oyuncuların kıtadan ayrılarak yabancı liglerde oynaması sıklıkla gündeme getirilse de, Afrika’ya doğru gerçekleşen sporcu hareketliliği de giderek artan bir eğilim göstermektedir.

2022 FIFA Dünya Kupası’nda Afrika millî takımlarını temsil eden oyuncuların önemli bir kısmı doğdukları ülkeler dışında başka ülkelerde dünyaya gelmiştir. Katar’daki turnuvada Afrika millî takımlarında forma giyen oyuncuların yaklaşık %42’si kıta dışında doğmuştur. Bunun dikkat çekici örneklerinden biri, Gana’nın İspanya doğumlu 28 yaşındaki Iñaki Williams’ı Gana Millî Takımı (Black Stars) adına oynamaya ikna etmesidir. Bu süreçte daha genç kardeşi Nico Williams ise İspanya Millî Takımı’na davet edilmiştir.

Benzer şekilde Fas da 2023 Afrika Uluslar Kupası (AFCON) sürecinde Avrupa’da doğmuş Afrika kökenli oyuncuları millî takıma kazandırmak amacıyla aktif bir politika izlemiştir. Kadrodaki 26 futbolcunun yarısından fazlası farklı ülkelerde doğmuştur. Senegal, Tunus ve Kamerun da millî takımlarını güçlendirmek amacıyla önemli sayıda yurt dışında doğmuş futbolcuyu kadrolarına dâhil etmektedir.

Önemle belirtilmelidir ki Afrika, Avrupa’ya büyük ölçüde yetenek ihraç eden bir kıta olmasına rağmen, Avrupa’nın üst düzey liglerinde forma giyen yabancı doğumlu futbolcuların önemli bir bölümü Afrika’da doğmamıştır. Dünyanın en önemli golcülerinden biri olarak kabul edilen Fransız yıldız Kylian Mbappé, Kamerunlu bir babanın çocuğu olarak Paris’te doğmuştur. Aynı durum takım arkadaşı Aurélien Tchouaméni için de geçerlidir. Hollandalı golcü Cody Gakpo, Togolu bir babanın oğludur. Amerikalı forvet Timothy Weah ise Liberya Cumhurbaşkanı ve Afrika futbolunun efsane isimlerinden George Weah’ın oğlu olup New York’ta doğmuştur. Benzer örnekler çok sayıda futbolcu için geçerlidir.

Afrika kıtası içerisinde de yoğun bir sporcu hareketliliği yaşanmaktadır. Toplam 9.870 Afrikalı futbolcu, Afrika Futbol Konfederasyonu (CAF) üyesi ülkelerdeki kulüplere transfer olmuştur. Bu rakam, Avrupa’dan sonra dünyadaki en yüksek ikinci bölgesel transfer hacmini oluşturmaktadır ve birçok Afrikalı futbolcunun kıta dışına gitmek yerine Afrika içerisinde kariyerini sürdürmeyi tercih ettiğini göstermektedir.

Bu transferlerin büyük çoğunluğu profesyonel düzeyde gerçekleşmiş olup, 6.909 erkek profesyonel futbolcu Afrika içerisindeki kulüpler arasında takım değiştirmiştir. Bu durum, uluslararası transferlerin artmasına rağmen Afrika’daki yerel liglerin hâlen güçlü bir oyuncu keşif ve transfer ağına sahip olduğunu göstermektedir. Amatör futbol da kıta genelinde canlılığını korumaktadır. Nitekim 2.444 amatör futbolcu, diğer Afrika ülkelerindeki kulüplere transfer olmuştur. Bu veriler, Afrika’nın yalnızca küresel spor yeteneği ihraç eden bir merkez değil, aynı zamanda kendi içinde güçlü ve dinamik bir spor iş gücü piyasasına sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Yetenek Göçünün Durdurulması

Afrika’dan yaşanan yetenek göçünün azaltılabilmesi için hükümetlerin spora daha fazla kaynak ayırması ve sporcuların refah koşullarını iyileştirmesi gerekmektedir. Hâlihazırda spor yatırımları, Afrika’nın gayrisafi yurt içi hasılasının (GSYH) yalnızca yaklaşık %0,5’ini oluştururken, bu oran küresel ölçekte yaklaşık %2 seviyesindedir. Bu durum, kıtadaki spor sektörünün ciddi ölçüde yetersiz finanse edildiğini ve yeterince kurumsallaşmadığını göstermektedir.

Sporun ekonomik büyümenin, genç istihdamının ve toplumsal bütünleşmenin önemli bir itici gücü olarak değerlendirilmesi; Afrika’nın maruz kaldığı “beyin ve kas gücü göçünün” tersine çevrilmesine katkı sağlayabilecek ve kıtanın sahip olduğu değerli insan kaynağını korumasına yardımcı olabilecektir. Kamu yatırımlarına ek olarak özel sektör yatırımlarının da artırılması, Afrika ülkelerinden yaşanan yetenek kaybının azaltılmasında önemli rol oynayabilecektir. Bunun yanı sıra, Batılı ülkelerin Afrika’dan transfer ettikleri her futbolcu için ilgili Afrika ülkelerine belirli bir vergi veya katkı payı ödemesi gerektiği yönünde görüşler de bulunmaktadır. Günümüzde Afrika ülkeleri, yabancı ülkelerde kariyerlerini sürdüren yetenekli sporcularından elde edilen ekonomik değerden oldukça sınırlı düzeyde yararlanabilmektedir.

Mevcut uluslararası hukuk düzenlemeleri veya FIFA kuralları kapsamında, yabancı ülkelerin ya da kulüplerin Afrika ülkelerine transfer edilen her yetenekli sporcu için özel bir vergi ödemesini zorunlu kılan bir mekanizma bulunmamaktadır. Bunun istisnası, genç oyuncuların yetiştirilmesini desteklemeyi amaçlayan yetiştirme tazminatı (training compensation) ve dayanışma katkı payı (solidarity mechanism) uygulamalarıdır.

Bu sorunun etkili biçimde ele alınması, Afrika’nın kıta genelindeki spor altyapısını geliştirmek için ihtiyaç duyduğu ek kaynaklara erişmesini sağlayabilecek ve spor sektörünün sürdürülebilir gelişimine önemli katkılar sunabilecektir.

Kaynakça

Martín-González etal (2021), Sport and development in South Africa

L Langer (2015), Sport for development in Africa

Turkey invests in foreign athletes to deliver LA Olympics gold: https://www.turkishminute.com/2026/03/05/turkey-invests-in-foreign-athletes-to-deliver-la-olympics-gold/

Africa's top ten most expensive players: https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37558123/riyad-mahrez-africa-most-expensive-players-ever

Kosgei confirms switch from Kenya to Türkiye: https://www.dailysabah.com/sports/olympic-silver-medalist-kosgei-confirms-switch-from-kenya-to-turkiye/news

FIFA Global Transfer Market reports: https://inside.fifa.com/transfer-system/player transfers/tms-reports